Karl Barth was ’n leidende denker binne ’n invloedryke Reformatoriese teologiese rigting wat in Europa na die Eerste Wêreldoorlog ontstaan het en waarna soms as die dialektiese teologie verwys word (Pannenberg 1958:168). Ondanks grondige saaklike verskille oor teologiese kwessies¹ tussen Barth en ’n tydgenoot van hom, Rudolf Bultmann, het hulle lewenslank ’n vriendskaplike verhouding met mekaar in stand gehou (Jaspert 1994:xii). Uitvoerige korrespondensie tussen dié twee, wat tussen 1911 en 1966 gevoer is, is sowel ’n belangrike teologiese nalatenskap as ’n getuienis van die vriendskap tussen Barth en Bultmann (Jaspert 1994:1–203). Verskeie oorsigtelike artikels oor die lewe en werk van dié twee teoloë is in Engels, Duits en ander Europese tale op die Internet of in druk beskikbaar. Inligting uit die databasis van Sabinet, SA ePublications (https://journals.co.za) dui daarop dat omvattende oorsigtelike inligting oor die lewe en werk van Barth en Bultmann in die Suid-Afrikaanse teologiese tydskrifte, in Afrikaans geskryf, óf nie bestaan nie, óf moeilik opspoorbaar is vir die Afrikaanse leserspubliek. Hierdie artikel oor die lewe en werk van Barth, gelees saam met een oor die lewe en werk van Bultmann, wil dié leemte vul deur in Afrikaans ’n leksikografiese bydrae te lewer oor die twee toonaangewendste teoloë van die sogenaamde dialektiese teologie. Die fokus in die twee artikels is op Barth en Bultmann as Reformatoriese teoloë – Barth as verteenwoordigend van gereformeerde denke en Bultmann as ’n Lutherse teoloog.

Karl Barth (1886–1968) word soms aangeprys as die belangrikste teoloog van die 20ste eeu. Sulke aanprysings is aanvegbaar, want hoe sou die belang van Barth in vergelyking met dié van ander belangrike teoloë van die 20ste eeu, byvoorbeeld Bultmann en Ebeling, so gou na sy afsterwe bepaal kon word? Hoe dit ook al sy, hy het enorme invloed op die teologie en die Westerse kultuur uitgeoefen ver buite die grense van Switserland en Duitsland. Daarom sou dit nie onvanpas wees nie om hom in een asem te noem met die name van byvoorbeeld Thomas Aquinas, Johannes Calvyn en Friedrich Schleiermacher as een van die toonaangewendste denkers in die geskiedenis van die Christelike tradisie. Barth het met sy teologie nuwe rigting aangedui in ’n kritieke stadium in die geskiedenis toe die teologie wêreldwyd getaan het tussen die ekstreme van die liberale teologie aan die een kant, waar teologie neutrale godsdienswetenskap geword het (Pfleiderer 2016:59–64), en die biblistiese ortodokse teologie aan die ander kant, waar teologie ingeperk is binne ’n ontoegeeflike leersisteem waarin teologie versmoor is tot die handhawing van ’n lewelose tradisionalisme (Freudenberg 2016:132–137).² Barth het teologie herdefinieer as sistematiese teologie wat opgewasse is vir die uitdagings en die realiteite van die 20ste eeu (Freudenberg 2016:137). As die primêre outeur van die Teologiese Verklaring van Barmen, het hy uitgemunt as die intellektuele leier van die Belydende Kerk in Duitsland – die kerklike groepering wat weerstand gebied het teen die Derde Ryk van Hitler (Greschat 2016b:430–437). Die meeste van sy boeke is in amper elke Europese taal vertaal, sowel as in Russies, Japannees, Chinees en Koreaans.

Karl Barth is op 10 Mei 1886 in Basel, Switserland, gebore as die oudste kind van Fritz Barth, ’n Reformatoriese Switserse predikant (en latere professor in teologie), en Anna Katharina (Sartorius) Barth (Bush 1993:13, 2016a:14; Jüngel 1982a:23). Uit die huwelik is vyf kinders gebore. Karl het twee jonger broers gehad, Peter (wat ’n predikant geword het) en Heinrich (wat ’n professor in filosofie geword het), en twee susters, Katharina en Gertrud (Busch 1993:23; 2016a:15). Sy ouma aan moederskant was familie van die bekende historikus Jacob Burckhardt (Busch 2016a:14). Barth het saam met sy broers en susters die meeste van sy kinderjare in Bern, die hoofstad van Switserland, deurgebring nadat sy vader in 1891 by die universiteit as professor in Nuwe Testament en vroeë kerkgeskiedenis aangestel is (Busch 1993:23, 14–15). Volgens oorlewering was Karl as kind glo ’n rakker wat nie daarvan gehou het om skool by te woon nie. Hy was gereeld in die moeilikheid oor kattekwaad wat hy en sy ‘bende’ by die skool en in die woonbuurt aangevang het (Zellweger 2017:1). In Oktober 1904 volg hy in die voetspore van sy vader deur teologie te begin studeer aan die Universiteit van Bern (Busch 2016b:18). Hy sit sy studies later in Duitsland voort by die universiteite van Tübingen (1907) en Marburg (1908) (Busch 1993:45–71; 2016b:20–22). Onder Barth se dosente tel Adolf von Harnack, een van die vernaamste eksponente van die liberale teologie in Duitsland, en Wilhelm Herrmann, ’n navolger van die Neokantianisme van Albrecht Ritschl, asook Adolf Schlatter, Wilhelm Heitmüller, en die filosowe Hermann Cohen en Paul Natorp (Busch 2016b:20–21; Jüngel 1982a:24–25).

Na ’n kort proponentskap in Berner Jura (’n Franssprekende woongebied in Bern), gaan Karl Barth weer na Marburg, om Immanuel Kant en Friedrich Schleiermacher te bestudeer. Kant en Schleiermacher se denke het die karakter van die Protestantse teologie van die 19de eeu grootliks bepaal. In hierdie tyd werk hy as subredakteur van die Christliche Welt, ’n Protestantse tydskrif wat deur Martin Rade uitgegee is (Busch 2016b:20).

Na sy bevestiging in die amp is Barth hulppredikant in Genève van 1909 tot 1911 (Busch 1993:67–71, 20–21), en daarna predikant in die klein dorpie Safenwil van 1911 tot 1921 (Busch 1993:72–138, 22–26). In 1913 tree hy in die huwelik met Nelly Hoffman, wat by hom in Genève gekatkiseer het. Uit die huwelik word vyf kinders gebore – Franziska, Markus, Christoph, Matthias en Hans (Busch 2016b:23).

In Safenwil was Karl Barth die predikant van ’n klein plattelandse werkersklasgemeente. Hy het hom in die gemeenskap beywer om die opvoedingspeil van die mense te bevorder, en hy het geveg vir die sosiale regte van sy gemeenskap (Greschat 2016a:154). Dit is hier waar Barth die eerste uitgawe van sy kommentaar op Paulus se Brief aan die Romeine geskryf het – ’n werk wat die hoeksteen gevorm het van al sy teologiese werk wat later sou volg, en wat internasionaal soveel aandag getrek het dat hy op grond daarvan by die Universiteit van Göttingen, in Duitsland, as professor aangestel sou word, ondanks die feit dat hy nie ’n doktorsgraad in die teologie gehad het nie (Busch 1993:72–138; 2016c:22–26).

In 1925 ontmoet Barth vir Charlotte von Kirschbaum, met die bynaam Lollo, wat mettertyd sy lewenslange assistent en vertroueling sou word (Jüngel 1982a:26; Stoevesandt 2016:54–58). Gedurende Oktober 1929 trek Von Kirschbaum by die Barth-familie se woonhuis in (Stoevesandt 2016:56). Dit was die begin van ’n 35 jaar lange huishoudelike reëling tussen Barth, sy vrou Nelly en Von Kirschbaum, wat geweldige spanning geplaas het op almal wat in die driehoekige verhouding betrokke was, baie wenkbroue in die gemeenskap laat lig het en kritiek van Barth se kollegas ontlok het. Von Kirschbaum was ’n teoloog in eie reg. Sommige biograwe meen dat beduidende dele van Barth se teologiese werk, soos verskeie van die langer ekskursies in die Kirchliche Dogmatik, eintlik Von Kirschbaum se werk is³ en dat sy as assistent deur Barth misbruik is.

Van 1921 tot 1925 was Barth dosent in gereformeerde teologie in Göttingen, van 1925 tot 1930 was hy professor vir Dogmatiek en Nuwe-Testamentiese Eksegese in Münster, en van 1930 tot 1935 was hy professor vir Sistematiese Teologie in Bonn (Beintker 2016a:206; 2016d:235; Jüngel 1982a:26; Smend 2016:31–37). In Bonn begin hy werk aan die Kirchliche Dogmatik, sy magnum opus, wat nooit voltooi is nie en wat meer as 9300 bladsye in 13 volumes beslaan (Jüngel 1982a:26).

Karl Barth het radikale weerstand gebied teen die Nasionaal-Sosialisme – selfs nog voordat Adolf Hitler in 1933 aan bewind gekom het in Duitsland. Hy was veral gekant teen die planne van die Nazi’s om die Duitse Kerk in te span om hulle rassistiese agenda te legitimeer en te propageer. In Junie 1933 publiseer Barth die eerste uitgawe van die tydskrif Theologische Existenz heute, wat wyd ontvang is as ’n wekroep teen die Nasionaal-Sosialisme (Greschat 2016b:431). Die ideologiese en organisatoriese kaping van die Evangeliese Kerk in Duitsland deur die Nasionaal-Sosialiste het ’n minderheid in opstand gebring, wat aanleiding gegee het tot die stigting van die Belydende Kerk (Bekennenden Kirche). Met die hulp van Hans Asmussen en Thomas Breit stel Barth die konsepdokument van die Teologiese Verklaring van Barmen op, wat op die eerste Belydenissinode van 31 Mei 1934 deur 139 afgevaardigdes uit 18 Landeskirchen eenparig aanvaar word (Greschat 2016b:432; Herwig 2016:145). Barth was sonder enige twyfel die primêre outeur van die Teologiese Verklaring van Barmen. Die verklaring het die teologiese basis gevorm vir weerstand teen die ideologiese kaping van die kerk deur die staat. Dit bied ’n sistematiese uiteensetting van die basiese menseregte. Barth het die verklaring persoonlik aan Hitler gestuur (Jüngel 1982a:26).

In 1934 word Barth onthef van sy posisie as professor in Bonn en word hy gedwing om Duitsland te verlaat omdat hy geweier het om die eed van getrouheid teenoor Adolf Hitler af te lê. Hy sou bereid wees om dit te doen, indien die klousule tot die mate dat ek as ’n verantwoordelike Protestantse Christen daartoe in staat is, ingevoeg sou word (Dölecke 2016:471; Jüngel 1982a:26). Die relevante outoriteite in Basel, Switserland, het hom dadelik as professor in Sistematiese Teologie by die Universiteit van Basel aangestel, van waar hy sedert 1935 voortgegaan het om die belange van die Belydende Kerk, die Jode en ander onderdrukte mense te dien. Barth het in diens van die Universiteit van Basel gebly tot met sy aftrede in 1962 (Dölecke 2016:471; Jüngel 1982a:27). Gedurende 1946 en 1947 het Barth wel weer as gasdosent teruggekeer na Bonn vir drie reekse lesings (Dölecke 2016:472).

Nadat die Tweede Wêreldoorlog tot ’n einde gekom het, het Barth ’n belangrike bydrae gelewer om die Duitse Kerk tot die belydenis van skuld te bring en dié kerk met ander kerke in die wêreld te versoen. In 1948 is hy gevra om die hoofrede te lewer by die eerste vergadering van die Wêreldraad van Kerke in Amsterdam, Nederland (Dölecke 2016:473; Herwig 2016:146). Hy het ook ’n vername rol gespeel in die voorbereidings van die tweede byeenkoms van dié Raad in 1954 in Evanston, Illinois, in die VSA (Herwig 2016:146–147).

In die 1950’s het Barth kontroversie ontlok met sy protes teen kernbewapening en sy pogings om, in solidariteit met Christene agter die yster gordyn, hom te beywer vir die beëindiging van die koue oorlog tussen die Weste en die Ooste (Greschat 2016a:157; Jüngel 1982a:27).

In 1962, kort na sy aftrede, besoek Barth die VSA op 75-jarige ouderdom vir die eerste keer. Die besoek is aangemoedig deur sy seun Markus wat professor in Nuwe Testament by die Universiteit van Chicago was. Karl Barth het vir sewe weke deur die VSA gereis en lesings aangebied by Princeton Theological Seminary, the University of Chicago, Union Theological Seminary en San Francisco Theological Seminary. In Princeton het hy die dapper Martin Luther King Jr ontmoet. Na Barth se oordeel was dié ontmoeting te kort. Die feit dat hy gedurende daardie jaar ook op die voorblad van Time Magazine verskyn het, dui aan dat hy invloed op die hoofstroom Amerikaanse godsdienstige kultuur uitgeoefen het (Dölecke 2016:473).

Karl Barth sterf op 10 Desember 1968 in sy huis in Bruderholzlaan, in Basel (Dölecke 2016:474; Jüngel 1982a:27–28).

Eberhard Jüngel (1982a:58–59) het 35 jaar gelede die waarneming gemaak dat Barth se dogmatiese teologie net geringe invloed op die Protestantse teologie gehad het, terwyl dit toenemend betekenis kry in Rooms-Katolieke kringe en binne die ekumeniese beweging. Met sy vroeëre bydraes tot die dialektiese teologie en die indirekte invloed wat hy via die Teologiese Verklaring van Barmen op die Protestantse teologie uitgeoefen het, staan sake egter anders. Barth se bydrae om die liberale teologie in Duitsland te onttroon en die evangeliese teologie in ’n nuwe rigting te stuur, staan bo alle twyfel. Die afgelope aantal jare is die invloed en resepsie van Barth se teologie in detail nagevors. Die gesaghebbende Barth Handbuch, wat in 2016 onder redaksie van Michael Beintker verskyn het, onderskei die volgende fases in die resepsie van Barth se werk:

Die omvang van die Barthresepsie in ’n relatiewe kort tyd, dui duidelik daarop dat die enorme invloed van Barth op die teologie nie onderskat kan word nie.

Verskeie Hervormde predikante tipeer hulle eie teologiese posisionering graag as Barthiaans. Dié tipering was veral in die mode gedurende die laaste helfte van die 1900’s. By nadere ondersoek blyk dit gou dat die selftipering Barthiaans in die meeste gevalle nie in die streng sin van die woord opgeneem moet word nie, want dit word eintlik net gebruik om vaagweg aan te dui dat die betrokkenes naby aan die dialektiese tradisie wil staan om hulle sodoende van die liberale een af te grens. In die meeste van hierdie gevalle speel die dialektiese metode van analogiese denke nie eintlik enige rol in die teologie van die aanspraakmakers op die Barthiaanse tipering van hulle eie posisies nie, maar gaan dit eerder vir hulle oor ’n affiniteit vir algemene begrippe soos die Gans Andere, openbaring en ontmoeting wat as sleutelbegrippe in hulle teologie ingespan word. Die polities-kritiese gerigtheid van Barth se teologiese benadering het nooit wesentlike invloed op die Hervormde teologie in Suid-Afrika uitgeoefen nie.