Binne die postmoderne era dring die besef al meer en meer deur dat die huwelik en gesin, soos wat dit tradisioneel verstaan word, onder geweldige druk verkeer (Dreyer 2007:625; Horak 2005:39). Volgens Dreyer (2008:483) en Van Wyk (2002:265) het daar in die afgelope vier dekades ’n ingrypende verandering plaasgevind in bestaande familiepatrone in die Westerse wêreld. Hierdie veranderings word weerspieël in die stygende egskeidingsyfer, buite-egtelike geboortes, gay huwelike en saamwoon verhoudinge. Duisende kinders word jaarliks hierdeur geraak (Ebersohn 2001:41). Volgens verskeie navorsers (Taljaard & Langner 2013:3 van 18; Barna 2011b:43; Barna 2011a:3; Van Niekerk 2005:1) het die bogenoemde tendense die postmoderne gesin in die Westerse samelewing in ’n krisis gedompel. Volgens Van Niekerk (2005:1) word die problematiek hoofsaaklik beskou vanuit die verandering van die kerngesin waarvan die pa dikwels afwesig is.

Daar bestaan egter steeds uiteenlopende teorieë rakende die nadele van gesinne wat nie uit twee heteroseksuele ouers bestaan nie. Die doel van hierdie artikel is om krities te vra na die ervaring van adolessente binne ’n lesbiese ouerhuis en hoe lesbiese ouerskap-gesinne adolessente se ontwikkeling van ’n sin vir self raak. Die onderwerp is vanuit sowel ’n pastorale basisteorie (normatiewe perspektief) as ’n Gestaltteoretiese perspektief (paradigmatiese perspektief) bestudeer. ’n Kwalitatiewe benadering is vir die doel van hierdie studie gevolg, met semi-gestruktureerde onderhoudvoering met onderskeidelik die adolessente en hul ouers.

Een van die belangrikste veranderinge wat die moderne gesin ondergaan het, is die verandering in gesinstrukture (Kottak 2010:290, 2008:409; Larney 2009:59; Lamanna & Riedmann 2009:14). Die kerngesin is tradisioneel beskou as ’n gesin wat bestaan het uit ’n werkende vader, ’n tuisteskeppende moeder en afhanklike kinders (Kottak 2010:287, 2008:410; Maré 1996:6). Binne hierdie konvensionele kerngesin het daar duidelike grense bestaan tussen die private en die openbare, tussen huis en werk en tussen ouers en kinders. Daar was ook duidelike grense betreffende die geslagtelike rolle wat die onderskeie ouers vervul het. Die vader is beskou as die gesagdraende party in die gesinseenheid. Sy gesag is as absoluut en beslissend beskou (Larney 2009:59; Maré 1996:4; Strydom 2001:54).

Die postmoderne gesin, daarteenoor, is baie meer vloeibaar en aanpasbaar en blootgestel aan druk van buite (Balswick & Balswick 2006:187). Volgens Lamanna en Riedmann (2009:11) hou die postmoderne wêreld ’n groot verskeidenheid van verskillende gesinstrukture voor en individue kan self ’n keuse uitoefen in watter strukture hulle hulself gemaklik vind. Binne hierdie denkraamwerk kan elkeen wat hom of haarself in ’n primêre groepering bevind, daarin lewensvervulling vind, daardie groepering funksioneel ervaar vir die uitlewing van persoonlike behoeftes, en na die groepering as gesin verwys (Müller 2002:13; Strong, De Vault & Cohen 2011:11; Thatcher 2007:9). In hierdie verband wys Du Plessis (2009:254) daarop dat soveel as dertig verskillende gesinsvorme voorkom.

Amoateng et al. (2004:1) verwys na die volgende strukture wat net voorkom binne die sogenaamde saamgestelde gesin. Daar kan onderskei word tussen:

Binne die Westerse wêreld kan ’n groot verskeidenheid gesinstrukture onderskei word, byvoorbeeld enkel-ouer gesinne, tradisionele gesinne (pa, ma en kinders), lede van dieselfde geslag wat kinders aanneem en ’n gesin vorm, kinders wat deur grootouers grootgemaak word en nog vele meer (Du Plessis 2009:254).

Uit die voorafgaande bespreking blyk dit dat die lesbiese ouerhuis ook een van die vele gesinsvorme is wat binne die postmodernistiese klimaat gebore is. Die toekoms van die postmoderne gesinne word nie rooskleurig geskets nie, maar daar word eerder na ’n morele en gesinskrisis verwys, wat aandag en bespreking op die hoogste politieke, kerklike, opvoedkundige en sosiale vlak van die samelewing ontlok (Joubert 2009:28; Van Niekerk 2005:51; Wogaman 2009:83). Die krisis binne die gesin word hoofsaaklik vanuit die verandering van die struktuur van die gesin waarin pa's al hoe meer afwesig word, gesien (Jordaan 2005:103; Pleck & Masciadrelli 2004:258). Die afwesigheid van die vaderfiguur dra nie by tot die fisieke, emosionele en geestelike welsyn van kinders nie, en derhalwe hou die sosiale wetenskappe die afwesige vaderfiguur voor as die sleutelrolspeler in die postmoderne gesinskrisis (Barna 2011a:44; Jordaan 2005:104; Van Niekerk 2005:51).

Binne die lesbiese ouerhuis is die afwesigheid van ’n vaderfiguur ’n brandende knelpunt. Vanuit die navorsing is dit duidelik dat die invloed van die postmodernisme op die gesin ’n beroep doen op die samelewing tot diepe nadenke en verantwoordelike besluitneming en optrede (De Villiers 2007:120). Johnson en O’Conner (2001:146) wat die boek, For lesbian parents, vanuit hul persoonlike ervaring as lesbiese ouers geskryf het, erken dat die afwesigheid van die vaderfiguur in die lesbiese ouerhuis ’n belangrike knelpunt is. Johnson en O’Conner (2001:146) meen in hierdie verband: ’No matter how many males are in your child's life, no matter how many grandfathers, uncles, godfathers, troop leaders, whatever, there is no father living in the house.’ Die afwesigheid van die man as vaderfiguur het kommerwekkende gevolge op die totale ontwikkeling en welsyn van kinders (Barna 2011a:34; Jordaan 2005:135; Stanton & Maier 2005:135; Van Niekerk 2005:3). Stoop (2004) beskryf die volgende belewenisse van adolessente waar die vaderfiguur in die adolessente stadium afwesig was.

Die verskillende moontlike belewenisse van dogters is:

Die volgende is moontlike belewenisse wat seuns ervaar:

Volgens Stoop (2004:133–141) spreek hierdie belewenisse vanself dat die afwesigheid van die vaderfiguur noodlottige gevolge in gesinne kan aanneem en ’n besliste kwelpunt ten opsigte van die lesbiese ouerhuis is. Marks (2012:745) en Perlesz en McNair (2004:135) wys verder daarop dat daar ’n groot uitdaging aan lesbiese ouers gestel word om binne ’n heteroseksuele samelewing met bepaalde voorbehoude en kritiek, ’n gesinsomgewing te skep waarin kinders en adolessente kan grootword en ’n gesonde identiteit, selfbeeld en sin vir self kan ontwikkel. Volgens Telingator en Patterson (2008:1367) kan hulpverleningsprofessies ’n groot rol speel en ’n bydrae lewer om lesbiese gesinne te ondersteun, by te staan en te help om hul ervaringe te deel, hul uitdagings te bespreek en hul probleme te oorkom, ten einde ’n omgewing te skep waarin hul kinders maksimaal kan groei en ontwikkel.

Identiteitsvestiging word as een van die belangrikste ontwikkelingstake van adolessensie gesien, aangesien adolessente gekonfronteer word met die verantwoordelikheid om hulself as’t ware te vind, asook om te besluit watter rol hulle in die samelewing gaan vervul (Beyers 2005:6). Woodward (2002) benadruk die feit dat identiteitsontwikkeling binne ’n spesifieke omgewing of veld plaasvind en beskryf dit soos volg:

Who am I? It looks like a question that cannot be answered without some reference to you, us and them; to the other people with whom I have contact. Who I am is closely interwoven with ideas about the society in which I live and the views of others who also inhabit that same social context. Identity matters, but how and why it matters depends on time and place and on specific historical, social and material circumstances. (bl. 1)

Warnke (2007:245) sluit hierby aan wanneer hy daarop wys dat identiteit deel vorm van ’n spesifieke konteks en dat identiteit dus net verstaan kan word as deel van die spesifieke konteks. Volgens Peacock en Theron (2007) kan identiteit soos volg beskryf word:

The concept identity is derived from the Latin word idem which means the same. It refers to the ability of an object to remain consistent or to form unity, or as in the case of the adolescent, uniqueness and sameness. The actual process of identity achievement is a multifaceted configuration of social and self representations. (bl. 62)

Identiteit verwys na die individu se bewustheid van hom of haarself as ’n onafhanklike, unieke persoon met ’n spesifieke lewensdoel en bepaalde plek in die samelewing (Louw, Van Ede & Louw 2004:429). Sigelman en Rider (2009:325) wys op hul beurt weer daarop dat identiteit nie ’n gegewe is nie. Adolessente moet die hulpbronne tot hul beskikking en hul unieke risikofaktore evalueer ten einde dit suksesvol aan te wend in die vorming van ’n unieke identiteit (Van Wyk 2011:61). Erikson (1982:17) sluit by hulle aan wanneer hy meen dat ’n geïntegreerde identiteit nie sonder moeite en deelname aan die kant van die adolessent verkry kan word nie.

Adolessente se evaluering van die self, persoonlike kwaliteite, sterktes en talente staan sentraal in hul ontwikkeling van ’n sin vir self (Shaffer & Kipp 2007:475). Die sin vir self beïnvloed al die aspekte van adolessente se ontwikkeling en hul psigologiese welstand (Henderson & Thompson 2011:45). Adolessente se ontwikkeling van ’n sin vir self beïnvloed ook hul identiteitsontwikkeling. Namate hul sienings, beskrywings en definiëring van die self verander, word hul eie uniekheid bevestig en stel dit hulle in staat om ’n persoonlike identiteit te bereik (Louw et al. 2004:437).

Die sin vir self verwys na adolessente se algehele evaluasie van die self en sluit gevoelens van geluk, tevredenheid en selfaanvaarding in (Manning 2007:11). Adolessente evalueer hulself vanuit verskillende dimensies, soos vanuit hul gesinne, hegte vriendskappe, romantiese verhoudings, akademiese prestasies en toekomsverwagtinge, wat hul uiteindelike sin vir self voorafgaan en bepaal (Berk 2012:602). Volgens Whitney-Thomas en Moloney (2001:377) is adolessente se ontwikkeling van ’n sin vir self ’n komplekse proses van introspeksie, evaluering van besluite wat hulle geneem het, foute wat hulle gemaak het en die voortdurende beoordeling van hul interaksie met die belangrike ander in hul lewens. Shaffer en Kipp (2007:475) sluit hierby aan en meen dat die komplekse proses van die ontwikkeling van ’n gesonde sin vir self en ’n gevoel van selfwaarde reeds tydens die babajare begin en grootliks beïnvloed word deur die gehegtheidsbande wat daar tussen die baba en sy of haar primêre versorger gesluit word. Oaklander (1988) beskryf die invloed van gehegtheidsbande en die ouer-kind-verhouding op die ontwikkeling van ’n sin vir self soos volg:

A Baby is not born with bad feelings about himself. All babies think they are wonderful. How a child feels about himself after a time, however, is certainly determined to a great extent by the early messages he gets about himself from his parents. In the final analysis though, it is the child himself who translates those messages to himself. (bl. 280)

Hoewel die sin vir self ontwikkel vanaf geboorte, bereik dit ’n kritieke periode tydens adolessensie as gevolg van adolessente se toenemende kognitiewe vermoëns (Kiesling et al. 2006:256). Adolessente se vermoë om hipoteties-deduktief te redeneer, stel hulle in staat om bestaande sosiale stelsels en beskouings krities te evalueer ten einde hul eie opinie daaroor te konstrueer (Louw et al. 2004:429). Deur die kritiese ondersoek en evaluering van sosiale waardes, norme, sienings en rolle, vorm adolessente hul persoonlike teorieë rakende belangrike aspekte soos hul gesinne, die samelewing en wêreldbeskouinge (Berger 2011:414; Bosacki & Ota 2000:209). Bosacki (2001:211) is van mening dat adolessente hul eie teorieë, beskouinge en denke toets, ontwikkel en verfyn deur dit in hul eie lewensverhale oor te vertel binne hul gesinne, portuurgroep en breër sosiale omgewing. Deur die vertel en oorvertel van hul lewensverhale, word adolessente toenemend bewus van hulself (Bosacki 2001:211; Bosacki & Ota 2000:209).

Adolessente se toenemende selbewustheid word veral beïnvloed deur hul sensitiwiteit vir ander persone se siening, opinie en evaluering van hulself (Shaffer & Kipp 2007:476). Hul selfwaarde word grootliks bepaal deur die boodskappe wat hulle uit die sosiale omgewing ontvang met betrekking tot hul voorkoms, vermoëns, prestasies en gewildheid (Berger 2011:439–444). Volgens Blom (2004:113) stel die evaluering van die self, wat plaasvind deur persoonlike ondersoek en evaluasie asook deur evaluasie en beoordeling van ander, die adolessent in staat om onderskeid te tref tussen die aspekte wat deel uitmaak van die self en die aspekte wat nie deel vorm van die self nie. Sodoende onderskei adolessente, deur ’n komplekse proses van interaksie tussen die self en sosiale omgewing of veld, die self van die eksterne omgewing of veld (Blom 2004:113).

Louw et al. (2004) meen dat die komplekse proses van selfbeoordeling aanleiding gee tot die volgende veranderinge in adolessente se selfbeskrywing:

Volgens Neff en Mcgehee (2009:225) gee die veranderinge in adolessente se selfevaluering en die kompleksiteit van die vorming van ’n gesonde sin vir self dikwels aanleiding tot emosionele probleme tydens adolessensie. Adolessente ervaar intense druk om akademies te presteer, fisies aantreklik te wees, aanvaar te word deur die regte portuurgroep en die regte moreel-etiese besluite te neem. Hierdie druk gee dikwels aanleiding tot negatiewe selfevaluasie en ’n lae selfbeeld (Impett et al., 2008:723; Neff & Mcgehee 2009:225; Whitney-Thomas & Moloney 2001:377). ’n Lae selfbeeld en negatiewe sin vir self word verbind met emosionele toestande soos depressie, angs, selfbeserende gedrag en selfs selfmoord (Berk 2012:602). Die ontwikkeling van ’n gesonde sin vir self word verder beïnvloed deur sosiale faktore soos gewildheid, prestasies en aanvaarding aan die een kant, en stigmatisering, verwerping en afkeur deur die portuurgroep aan die ander kant (Impett et al. 2008:724).

Wanneer die kompleksiteit van die ontwikkeling van die sin vir self en al die aspekte wat ’n invloed daarop uitoefen in oënskou geneem word, kan gesê word dat, solank as wat mense lewe, hulle gevorm word (Bosacki 2001:218). Mense leer van hul liggame, hul emosies, hul bewustheid en hul ervaring, en deur hierdie leerproses word die sin vir self gevorm en geslyp deur die lewe in geheel (Bosacki 2001:218). In hierdie verband meen Van Gelderen (2012:21 van 136) dat sosiale stigmatisering en homofobie ’n besliste invloed uitoefen op adolessente in lesbiese ouerhuise se ontwikkeling van ’n gesonde sin vir self en die bereiking van ’n persoonlike identiteit. Vir die gesonde ontwikkeling van die sin vir self, is dit egter nodig dat adolessente se bewustheid verhoog word, sodat hulle kan fokus op alle aspekte wat die leerproses kan bevorder of strem (Bosacki 2001:219). Volgens Blom (2004:113) kan adolessente met ’n gesonde sin vir self se bewustheid in die hier en nou hulle in staat stel om selfs foute en teleurstellings te beskou as geleenthede waaruit hulle kan leer en groei.

Adolessente se maatstawwe vir aantreklikheid, gewildheid, moraliteit, godsdiens en lewensbeskouings word geslyp in hul ouerhuise. Hul optredes is ’n vertoonvenster van hul ouerhuise wat oorvloei na elke aspek van adolessensie en uiteindelik ’n bepalende rol speel in die wyse hoe adolessente na hulself, ander en die wêreld kyk. Louw (2005:714) bevestig hierdie mening en benadruk die belangrikheid van die gesin as onmiddellike omgewing van adolessente waar hulle hulself evalueer en hul sin vir self vorm.

In hierdie verband wys Coleman en Hagell (2007:21) daarop dat ouers in die postmodernistiese tydvak begeer om groter vryheid te geniet ten opsigte van gesinskeuses, gesinsamestellings en die uitleef van hul seksualiteit, terwyl adolessente hul behoeftes na gesinstabiliteit en konstante rolmodelle in die gesin bekend maak. Oswald en Kuvalanka (2008:1052) en Robitaille en Saint-Jacqeus (2009:432) sluit hierby aan in hul navorsing oor lesbiese ouerskap, en wys daarop dat hoewel kleiner kinders nie probleme ervaar met hul ouers se seksuele oriëntasie nie, adolessente en jong volwassenes dit wel problematies vind. Adolessente en jong volwassenes uit lesbiese ouerhuise meld dat hulle alles in hul vermoë sal doen om die seksualiteit van hul ouers ’n geheim te hou, veral om sosiale stigmatisering te voorkom (Robitaille & Saint-Jacqeus 2009:432).

Collins (2005:330) noem dat die openheid wat rondom homoseksuele oriëntasie heers wel sekere persone tot die gevolgtrekking laat kom dat homoseksualiteit nie alleenlik ‘goed’ is nie, maar dat dit hulle nie minderwaardig teenoor persone met ’n heteroseksuele oriëntasie behoort te laat nie. Volgens Collins (2005:330) ervaar die meerderheid persone met ’n homoseksuele oriëntasie egter nog steeds skuldgevoelens oor hul homoseksuele neigings en gedrag; hulle voel verwerp en eensaam in ’n oormeerderheid heteroseksuele samelewing, hulle ervaar dikwels gevoelens van hopeloosheid en innerlike gevoelens van woede en gebrekkige eiewaarde. Sulke ervarings kan egter ’n patroon van sosiale of emosionele onttrekking en depressie skep. Die moontlikheid van verwerping word net nog groter en dit weerhou persone met ’n homoseksuele oriëntasie daarvan om hul eie gevoelens of identiteit aan te toon (Omoto & Kurtzman 2006:245; Anthonissen & Oberholzer 2001:157).

Terwyl lesbiese ouers die bogenoemde emosies ervaar, word hul adolessente ook outomaties aan al die vraagstukke, uiteenlopende kommentaar en kritiek blootgestel, en hulle moet dieselfde emosionele prosesse deurwerk ten einde hulself te definieer in ’n heteronormatiewe samelewing (Švab 2007:53). Berk (2012:553) wys daarop dat adolessente wat in groot stede woon, maklik groepe kan vind wat soos hulself uit lesbiese ouerhuise kom, maar in plattelandse omgewings is dit egter baie moeilik en in sommige gevalle onmoontlik. Hierdie adolessente hunker dan na ondersteuningstelsels wat hulle sal verstaan en kan begelei na sosiale en selfaanvaarding (Van Gelderen 2012:22 van 136). Uit die bespreking blyk dit dat, hoewel die gesin ’n bepalende rol speel in die identiteitsontwikkeling van die adolessent, die invloed van die wyer sosiale omgewing nie onderskat en buite rekening gelaat kan word nie (Berk 2012:553; Beyers 2005:10).

Vanuit die navorsing en literatuurstudie is gevind dat daar twee hoofstrome oor lesbiese ouerskap en die ontwikkeling van kinders en adolessente in hierdie ouerhuise bestaan. Aan die eenkant is daar homoseksuele aktiviste wat die regte van lesbiese ouers wil beskerm, en al hul navorsing toon net positiewe uitkomste vir kinders en adolessente wat by lesbiese ouers grootword (Švab 2007:49; Perlesz & McNair 2004:134). Aan die ander kant is dit ‘anti-gay’ navorsers wat weer die klem plaas op uitsluitlik die negatiewe uitkomste vir kinders en adolessente wat by lesbiese ouers grootword (Johnson & O’Connor 2001:146). Aan die einde van die navorsing het dit steeds geblyk dat daar ’n groot tekort aan objektiewe navorsing in verband met die algehele ontwikkeling van kinders en adolessente wat by lesbiese ouers grootword bestaan. Die doel van die navorsing was om ’n positiewe bydrae te lewer deur sowel die positiewe aspekte van lesbiese ouerskap as die negatiewe aspekte te verlig.

Vanuit die empiriese resultate van die navorsing het die adolessente die kwaliteit van hul gesinsverhouding as ’n sterkte van hul lesbiese gesin voorgehou. Dit geld vir die gesinne waar beide die lesbiese ouers verantwoordelikheid vir ouerskap aanvaar het, huishoudelike pligte eweredig verdeel het en kwaliteit verhoudinge met die adolessente gehandhaaf het. Hierdie adolessente kon die uitdagings vanuit die sosiale konteks beter hanteer en gevoelens van verwerping en minderwaardigheid die hoof bied; derhalwe beskou hulle hul persoonlike groei ook as ’n positiewe aspek van hul lesbiese ouerhuis. Hulle is minder bevooroordeeld en toon openheid en respek vir ander persone se oortuigings, waardes en besluite.

Die adolessente wie se lesbiese ouers gelowig is, het ook positiewe gesinservarings gehad en het veilig gevoel in die wete dat hul ouers op God vertrou. Die adolessente het geloof in Christus deurentyd hoog op prys gestel en as die sin en rigtingwyser van die lewe beskou.

Hoewel die meeste literatuur fokus op die positiewe uitkomste van lesbiese ouerskap, blyk daar besliste uitdagings binne lesbiese ouerhuise te wees. Die empiriese resultate van die navorsing het die adolessente se vrees vir homofobie, verwerping en stigmatisering, as gevolg van hul ouers se seksuele oriëntasie, as die belangrikste negatiewe aspek van lesbiese gesinne aangedui. Hoewel dit vanuit die internasionale literatuuroorsig blyk dat daar ’n groter openheid in die samelewing teenoor homoseksuele persone ontwikkel het, ondervind die meerderheid adolessente wat aan die navorsing deelgeneem het steeds skuldgevoelens, vrees vir verwerping, eensaamheid en gevoelens van andersheid binne die Suid-Afrikaanse konteks. Die emosionele belewenisse van hul lesbiese ouers omsluit die adolessente wat in hierdie huise grootword, en derhalwe ervaar die adolessente intense vrees dat hul gesinsidentiteit bekend sal word en dit daartoe sal lei dat hulle deur hul portuurgroep en ander belangrike persone vanuit die sosiale omgewing verwerp sal word. Hul vrees vir verwerping gee ook aanleiding vir die ervaring van botsende emosies, soos byvoorbeeld somtyds innerlike woede vir die veroordeling vanuit die samelewing, gevoelens van hopeloosheid omdat hulle nie die siening van ander in verband met homoseksualiteit kan verander nie en spanning as gevolg van die geheimhouding van hul gesinsidentiteit. Dit is belangrik om in gedagte te hou dat vrees vir stigmatisering en verwerping alle aspekte van die adolessente se lewe beïnvloed en dus ook die ontwikkeling van hul sin vir self stremmend kan beïnvloed.

Konflik tussen die lesbiese metgesel ouer en die adolessente blyk ook ’n struikelblok in die adolessente se aanvaarding van die lesbiese ouerhuis te wees, en lei tot verhoogde spanning in die gesinsverhoudinge. Hierdie konflik laat adolessente onttrek uit gesinsaktiwiteite en wek gevoelens van eensaamheid, frustrasie en onbevoegdheid. Hul botsende emosies ten opsigte van die lesbiese metgesel ouer laat die adolessente soms voel asof hulle hul biologiese ma verraai.

In die gesinne waar finansiële tekorte beleef word as gevolg van die werkloosheid van een van die ouers, ervaar die adolessente gevoelens van onsekerheid oor die toekoms, spanning en minderwaardigheid. Hulle idealiseer gesinne waar daar aan al die materiële behoeftes voorsien kan word en hulle beskou die afwesigheid van ’n vaderfiguur in hul gesinne as ’n oorsaak vir die finansiële tekorte. Uit die empiriese navorsing blyk die afwesigheid van ’n vaderfiguur ook ’n negatiewe aspek van lesbiese ouerskap te wees. Dit was veral die adolessente seuns wat ’n pa-seun-verhouding begeer het. Hulle het die afwesigheid van ’n vaderfiguur as ’n groot verlies ervaar.

Die negatiewe aspekte van ’n lesbiese ouerhuis, soos blyk uit die empiriese resultate van die navorsing, hou verband met die adolessente se ontwikkeling van ’n gesonde sin vir self, en derhalwe moet ouers en pastorale beraders hulle daarvan vergewis ten einde hulp te kan verleen aan adolessente wat in lesbiese ouerhuise grootword.

Vanuit die empiriese resultate van hierdie studie kan daar hulp verleen word aan lesbiese ouers, om adolessente te help in die gesonde ontwikkeling van ’n sin vir self binne die unieke gesinsdinamika van ’n lesbiese gesin. In die lig hiervan, het die navorser aanbevelings en riglyne saamgestel om aan ouers en pastorale beraders hulp te verleen in die begeleiding van adolessente binne ’n lesbiese ouerhuis:

In die lig hiervan is die navorser van mening dat riglyne en aanbevelings met die regte gesindheid geïnspireer en aanbeveel moet word. Die navorser stem saam met Müller (2006:4) dat daar dikwels konstrukte van mense gevorm word wat moet inpas by antieke teorieë en voorveronderstellings. In so ’n handelswyse kan geen verandering gefasiliteer word nie, omdat ware verandering heel eerste by die self begin.

Hierdie navorsingsreis het die navorser opnuut laat besef hoe ondeurdringbaar persoonlike grense kan wees as gevolg van onkunde, wanpersepsies en vooropgestelde idees. Ware verandering, ondersteuning en hulpverlening kan net geskied as grense tussen mense oorgesteek word om mekaar in liefde te aanvaar. In hierdie lig kan teologie wegbeweeg van ’n lineêre benadering waarin mense voorgeskryf word oor hoe hulle oor hulself, die lewe en God moet nadink en eerder van ’n skakelbord-teologie gebruik moet maak, wat Müller (2006) soos volg voorstel:

Volgens hierdie metafoor is teologie nie veronderstel om antwoorde te verskaf nie, maar om ’n konneksie te bewerk tussen ’n verskeidenheid van verhale: Die verhale van die individu, die gesin en familie, die gemeenskap en ook die fundamentele verhaal van die Christelike geloofsgemeenskap. (bl. 3)

Wat van belang is, is dat die groter verhaal van God nooit afgewater mag word om aan te pas by die mens se begrensde en beperkte milieu nie. Die verhaal van Jesus Christus is ’n revolusionêre verhaal, wat nie by tye of geleenthede aanpas nie, maar wat mense, tye en geleenthede uitdaag om by Hom aan te pas. Vanuit dié vertrekpunt word die pastorale berader ’n skakelbeampte wat help om hulpverlening aan adolessente se soeke na die self binne ’n lesbiese ouerhuis te bewerk, maar wat absoluut verlaat is op die werking van die Heilige Gees om al die nodige herstel, genesing en verandering te bewerk. Hierdeur word die sin van die lewe nie langer gevind in die bevrediging van persoonlike behoeftes in die hier en nou nie, maar in die roeping en doel van God, naamlik om deur die Heilige Gees medewerker te word binne die koninkryk van God.